Źródło: artykuł udostępniony przez Polski Bank Komórek Macierzystych.
Recenzja medyczna: dr n. med. Jowita Frączkiewicz, specjalista pediatrii oraz onkologii i hematologii dziecięcej.
Ostatnia aktualizacja: 21 października 2026 r.
Krew pępowinowa jest źródłem krwiotwórczych komórek macierzystych wykorzystywanych w leczeniu wybranych chorób, m.in. białaczek, niedokrwistości aplastycznej oraz niektórych chorób metabolicznych. Do jej zalet należą szybka dostępność i mniejsze wymagania dotyczące zgodności tkankowej. Jej zastosowanie ma jednak ograniczenia, przede wszystkim związane z niewielką liczbą komórek w pojedynczej jednostce.
Krew pępowinowa to krew pozostająca w naczyniach pępowiny i łożyska po porodzie, która stanowi źródło krwiotwórczych komórek macierzystych. Komórki te mogą być wykorzystywane w transplantacji w podobnych wskazaniach jak komórki pozyskiwane ze szpiku kostnego lub mobilizowanej krwi obwodowej.
Krew pępowinową pobiera się po przecięciu pępowiny, z naczyń krwionośnych znajdujących się w części połączonej z łożyskiem.
Pobranie odbywa się po urodzeniu dziecka i odcięciu pępowiny, bez ingerencji w organizm noworodka. Nie zakłóca opieki nad matką i dzieckiem ani uzgodnionym postępowaniem przy odpępnieniu.
Krew pępowinowa jest wykorzystywana jako źródło krwiotwórczych komórek macierzystych w leczeniu wybranych chorób onkologicznych, hematologicznych i metabolicznych. Zakres jej zastosowania jest zbliżony do wskazań dotyczących transplantacji komórek ze szpiku kostnego i mobilizowanej krwi obwodowej.
Do przykładów należą:
| Grupa chorób | Przykłady |
|---|---|
| Choroby onkologiczne | ostra białaczka szpikowa, ostra białaczka limfoblastyczna, wybrane zespoły mielodysplastyczne |
| Choroby hematologiczne | niedokrwistość aplastyczna, niedokrwistość sierpowatokrwinkowa, talasemia |
| Choroby metaboliczne | zespół Hurlera, choroba Krabbego, wybrane inne wrodzone choroby metaboliczne |
| Pierwotne niedobory odporności | wybrane ciężkie wrodzone niedobory odporności, np. ciężki złożony niedobór odporności (SCID) |
Wymienione choroby należą do uznanych wskazań do transplantacji krwiotwórczych komórek macierzystych, choć nie u każdego pacjenta wybiera się krew pępowinową. Kwalifikacja i ewentualne finansowanie leczenia zależą od konkretnego wskazania i obowiązujących zasad. Należy odróżniać zastosowania standardowe od terapii, których skuteczność nadal jest badana.
Krew pępowinowa ma kilka cech, które odróżniają ją od innych źródeł komórek krwiotwórczych. Komórki są biologicznie młode, wymagania dotyczące zgodności tkankowej mogą być mniejsze, a przechowywany materiał jest szybko dostępny. W konkretnej sytuacji klinicznej każda z tych cech może mieć znaczenie przy wyborze źródła komórek.
Krew pępowinowa zawiera biologicznie młode komórki krwiotwórcze, zdolne do odtwarzania układu krwiotwórczego po przeszczepieniu. Ich właściwości biologiczne są jedną z cech uwzględnianych przy ocenie tego źródła komórek.
W porównaniu z innymi źródłami komórek krwiotwórczych krew pępowinowa wymaga mniejszej zgodności tkankowej pomiędzy dawcą a biorcą.
Wynika to m.in. z mniejszej dojrzałości immunologicznej komórek. W określonych warunkach transplantacja krwi pępowinowej może wiązać się z mniejszym ryzykiem niektórych postaci choroby przeszczep przeciwko gospodarzowi (GvHD, ang. graft-versus-host disease). Ryzyko powikłań zależy jednak również od cech pacjenta, dawcy i sposobu przeszczepienia.
Jednostka przechowywana w banku może być udostępniona po potwierdzeniu jej przydatności i spełnieniu wymaganych procedur.
W przeciwieństwie do sytuacji wymagającej pozyskania materiału od dawcy nie trzeba czekać na samo pobranie komórek. Ma to szczególne znaczenie w chorobach wymagających szybkiego rozpoczęcia leczenia.
W wybranych chorobach wyniki transplantacji krwi pępowinowej mogą być bardziej korzystne w porównaniu z innymi źródłami krwiotwórczych komórek macierzystych. Nie oznacza to jednak, że krew pępowinowa jest najlepszym źródłem komórek dla każdego pacjenta.
Przykładem jest ostra białaczka szpikowa z minimalną chorobą resztkową u dzieci. W tej grupie pacjentów przeszczepienie krwi pępowinowej wiąże się z niższym ryzykiem nawrotu choroby i lepszym przeżyciem wolnym od choroby w porównaniu z komórkami pochodzącymi z innych źródeł.
Znaczenie może mieć efekt „przeszczep przeciwko białaczce” (GvL, ang. graft-versus-leukemia), czyli odpowiedź komórek odpornościowych dawcy przeciwko pozostałym komórkom nowotworowym biorcy. W mechanizmie tym mogą uczestniczyć m.in. komórki NK (ang. natural killer). Nie należy jednak utożsamiać efektu GvL z całkowitym wyeliminowaniem ryzyka nawrotu.
Lepsze wyniki niż w przypadku wykorzystania innych źródeł komórek obserwuje się również w chorobach metabolicznych oraz pierwotnych niedoborach odporności, ponieważ przeszczepienie krwi pępowinowej może wiązać się z uzyskaniem lepszego chimeryzmu, czyli większego udziału komórek dawcy w organizmie biorcy.
O wyborze źródła komórek decyduje jednak sytuacja konkretnego pacjenta oraz zespół prowadzący transplantację.
Krew pępowinową można przechowywać zarówno w banku publicznym, jak i rodzinnym. O tym, czy będzie mogła zostać użyta, decydują zgodność, liczba komórek i wskazanie medyczne.
Przeszczepienie krwi pępowinowej od dawcy spokrewnionego może przynosić bardzo dobre wyniki w odpowiednio dobranych wskazaniach, m.in. w niektórych chorobach nienowotworowych i hemoglobinopatiach. W publikowanych grupach pacjentów opisywano przeżycie sięgające 90%, ale nie jest to wynik, którego można oczekiwać w każdej sytuacji. W szczególnych przypadkach możliwe jest również zastosowanie własnej krwi pępowinowej, jednak w części chorób genetycznych i nowotworowych taki materiał nie będzie odpowiedni.
Badano także łączenie przeszczepienia od dawcy haploidentycznego (częściowo zgodnego tkankowo, np. rodzica) z podaniem jednostki krwi pępowinowej. Wyniki wybranych badań sugerują możliwe korzyści w określonych grupach chorych, jednak nie oznacza to, że taka strategia jest właściwa dla wszystkich pacjentów.
Trwają badania nad wykorzystaniem krwi pępowinowej w neurologii, m.in. w takich wskazaniach jak:
Są to zastosowania badane klinicznie, a nie rutynowy standard leczenia. Dotychczasowe wyniki nie pozwalają uznać ich skuteczności za potwierdzoną we wszystkich badanych grupach pacjentów.
Komórki pozyskiwane z krwi pępowinowej są także badane jako materiał do wytwarzania nowoczesnych terapii komórkowych, w tym opartych na komórkach NK z receptorem CAR (CAR-NK). Rozwój technologii może w przyszłości ułatwić przygotowywanie produktów komórkowych dla większej liczby pacjentów, ale skala korzyści klinicznych i ewentualnego obniżenia kosztów wymaga dalszej oceny. Nie są to obecnie rutynowe zastosowania każdej przechowywanej jednostki krwi pępowinowej.
Najważniejszym ograniczeniem krwi pępowinowej jest stosunkowo niewielka liczba krwiotwórczych komórek macierzystych w pojedynczej jednostce. Transplantacja może również wiązać się z dłuższym czasem wszczepienia niż w przypadku niektórych innych źródeł komórek.
W pojedynczej jednostce krwi pępowinowej znajduje się ograniczona liczba komórek krwiotwórczych. Przy kwalifikacji do przeszczepienia bierze się pod uwagę m.in. liczbę komórek w stosunku do masy ciała biorcy oraz parametry jakościowe materiału.
Ma to szczególne znaczenie w przypadku osób dorosłych, u których liczba komórek potrzebnych do transplantacji jest większa. Jedną ze stosowanych strategii było wykorzystanie dwóch jednostek krwi pępowinowej.
Po przeszczepieniu krwi pępowinowej odnowa krwiotworzenia może trwać dłużej niż po transplantacji komórek z innych źródeł. W tym okresie pacjent wymaga szczególnego monitorowania, m.in. ze względu na ryzyko zakażeń.
Wszczepienie oznacza moment, w którym przeszczepione komórki zaczynają prawidłowo funkcjonować i odtwarzać układ krwiotwórczy pacjenta.
Część ograniczeń związanych z liczbą komórek i czasem wszczepienia można zmniejszać dzięki technologiom namnażania komórek krwi pępowinowej poza organizmem. Metody te nie eliminują jednak ryzyka transplantacji.
Wybrane technologie namnażania komórek uzyskały dopuszczenia regulacyjne w określonych wskazaniach i regionach, jednak ich dostępność nie jest jednakowa w poszczególnych krajach i ośrodkach.
Nie. Krew pępowinowa nie jest uniwersalnym sposobem leczenia i znajduje zastosowanie wyłącznie w określonych wskazaniach.
Samo przechowywanie materiału nie oznacza, że będzie można wykorzystać go w przypadku dowolnej choroby występującej w przyszłości.
Nawet w uznanych wskazaniach ostateczną decyzję dotyczącą wykorzystania krwi pępowinowej podejmuje lekarz transplantolog.
Krew pępowinowa może być przechowywana w banku rodzinnym albo przekazana do banku publicznego. Oba modele różnią się celem, sposobem dostępu do materiału i zasadami finansowania.
W banku rodzinnym materiał przechowuje się z myślą o ewentualnym wykorzystaniu przez dziecko lub uprawnionych członków rodziny. Rodzice zwykle ponoszą koszty pobrania, przygotowania i przechowywania. Samo przechowywanie nie gwarantuje jednak, że jednostka będzie odpowiednia do przyszłego leczenia.
W banku publicznym jednostka jest co do zasady przeznaczona dla potrzebujących biorców zgodnie z zasadami doboru transplantacyjnego, a nie zarezerwowana wyłącznie dla rodziny dawcy. Możliwość oddania krwi pępowinowej zależy od dostępności programu w danym szpitalu. Zasoby publicznych banków w Polsce pozostają ograniczone.
Nie istnieje jedna odpowiedź właściwa dla każdej rodziny. Decyzja o bankowaniu krwi pępowinowej powinna być świadoma i oparta na aktualnych informacjach medycznych, sytuacji zdrowotnej rodziny oraz możliwościach wykorzystania przechowywanego materiału.
Przed podjęciem decyzji warto rozważyć przede wszystkim:
Zgodnie z rezolucją Parlamentu Europejskiego, stanowiskiem Polskiego Towarzystwa Onkologii i Hematologii Dziecięcej (PTOHD) oraz konsensusem PTOHD i Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników (PTGiP), kobieta w ciąży powinna mieć możliwość uzyskania informacji na temat krwi pępowinowej, aby mogła podjąć świadomą decyzję opartą na aktualnych danych.
Rozwój technologii przeszczepiania i namnażania komórek oraz badań nad nowymi terapiami poszerza możliwości badania zastosowań krwi pępowinowej. Nie oznacza to jednak, że wszystkie nowe kierunki badań są już dostępne jako leczenie standardowe.
Istotną rolę w przekazywaniu takich informacji odgrywa osoba prowadząca ciążę.
Bankowanie krwi pępowinowej może mieć szczególne znaczenie dla rodzin, w których istnieje konkretne wskazanie medyczne przemawiające za możliwością wykorzystania krwiotwórczych komórek macierzystych.
Według przywołanego konsensusu uwagę na tę możliwość powinny zwrócić m.in. rodziny, w których:
Krew pępowinowa ma ugruntowane miejsce w transplantologii jako jedno ze źródeł krwiotwórczych komórek macierzystych. Nie jest jednak rozwiązaniem dla każdej choroby. Jej przydatność zależy od wskazania medycznego, liczby i jakości komórek, zgodności tkankowej oraz sytuacji konkretnego pacjenta.
Dla rodziców rozważających bankowanie najważniejsze jest odróżnienie zastosowań standardowych od eksperymentalnych i podjęcie decyzji na podstawie rzetelnej informacji medycznej, a nie samej możliwości przechowania materiału.
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej konsultacji medycznej. Możliwość zastosowania krwi pępowinowej, wybór źródła krwiotwórczych komórek macierzystych oraz kwalifikacja do transplantacji wymagają indywidualnej oceny przez odpowiednich specjalistów.
Masz pytania dotyczące ciąży lub opieki nad noworodkiem? Skontaktuj się z nami i umów konsultację.
Artykuł przekazany do publikacji przez Polski Bank Komórek Macierzystych. Recenzja medyczna: dr n. med. Jowita Frączkiewicz, specjalista pediatrii oraz onkologii i hematologii dziecięcej.
